Protestantyzacja Kościoła katolickiego dziś - Hor1zon

Reformacja kojarzy nam się przede wszystkim z Marcinem Lutrem, 95 tezami i wielkim podziałem zachodniego chrześcijaństwa. Tymczasem była również rewolucją społeczną, ekonomiczną i informacyjną, która zmieniła Europę na kolejne stulecia. Czy dzisiaj Kościół katolicki stoi przed podobnym przełomem? Czy protestantyzm może przeżyć własną reformację? I czy Luter w ogóle rozumiał, jakie mechanizmy wprawił w ruch? Rozmawiam o tym z prof. Dariuszem Kuźminą, historykiem i badaczem dziejów reformacji z Uniwersytetu Warszawskiego. Nasza rozmowa szybko wychodzi poza XVI wiek i dotyka współczesności. Pojawia się w niej temat Niemiec jako rozsadnika chrześcijaństwa, kryzys powołań, pieniądze, Gutenberg, a nawet pytanie, czy Kościół nie powinien stać się mniejszą, ale bardziej wymagającą wspólnotą jak w „Młodym Papieżu” Sorrentino.
Nowa reformacja w Kościele katolickim?
Zaczynam od Tomasza Terlikowskiego. Publicysty, który w ostatnich latach przeszedł interesującą ewolucję światopoglądową i który w jednej ze swoich książek stawia tezę o swoistej nowej reformacji w Kościele katolickim. Chodzi o proces, który można byłoby określić jako jego stopniową protestantyzację. W Niemczech toczy się przecież dyskusja o zniesieniu obowiązkowego celibatu, zmienia się podejście do roli świeckich, a reformatorzy coraz śmielej odwołują się do ducha Soboru Watykańskiego II i chcą jeszcze większego progresywizmu.
Pytam mojego rozmówcę, czy takie porównanie ma sens. Czy rzeczywiście po pięciuset latach znajdujemy się w podobnym momencie historii chrześcijaństwa?
„Nie wydaje mi się, żeby to było najlepsze porównanie. Teza o protestantyzacji Kościoła wynika w znacznej mierze z tego, że w Europie mamy coraz mniej powołań. Kościół szuka więc nowych rozwiązań. W Ameryce Południowej pojawiają się szczególne przypadki dopuszczania żonatych mężczyzn do posługi kapłańskiej, ponieważ sytuacja z powołaniami jest tam dramatyczna. Europa zmierza w podobnym kierunku” – odpowiada profesor.
Przywołuje liczby, które robią wrażenie. Według jego szacunków, gdyby porównać liczbę kleryków w polskich seminariach z końcem lat siedemdziesiątych, czyli okresem wyboru Jana Pawła II, z sytuacją obecną, różnica mogłaby być nawet dziesięciokrotna.
„Za chwilę Kościół w Polsce również będzie musiał odpowiedzieć sobie na pytanie, skąd brać nowe powołania i jak zastąpić tradycyjnych księży? Ale jest jeszcze jeden problem, o którym stosunkowo rzadko się mówi. To ekonomia”.
I w tym momencie nasza rozmowa zaczyna robić się szczególnie ciekawa.
Profesor proponuje prosty eksperyment myślowy. Wyobraźmy sobie, że Kościół znosi celibat, a księża mogą zakładać rodziny. Brzmi to jak rozwiązanie jednego z najważniejszych problemów instytucjonalnych współczesnego katolicyzmu. Tyle że jednocześnie trzeba byłoby stworzyć zupełnie nowy model funkcjonowania parafii.
„Wyobraźmy sobie, że musimy utrzymywać na plebaniach nie tylko księdza, ale również jego małżonkę i piątkę dzieci. Dla Kościoła byłoby to bardzo poważne wyzwanie ekonomiczne. Dlatego, gdyby kiedykolwiek zdecydowano się na takie rozwiązanie, należałoby wprowadzać je stopniowo. Można sobie wyobrazić model podobny do tego, który funkcjonuje w prawosławiu. Mężczyzna, zanim przyjmie święcenia, może zawrzeć małżeństwo, natomiast ci, którzy wybierają życie zakonne, nadal pozostają w celibacie”.
Dopytuję, czy taka reforma musiałaby dotyczyć przede wszystkim przyszłych duchownych, a nie tych, którzy już zobowiązali się do bezżeństwa.
„Na pewno, ale nie sądzę, żeby ktokolwiek zdecydował się na to szybko” – odpowiada mój rozmówca.
Czyli nowa reformacja Terlikowskiego to bardziej publicystyka niż rzeczywistość? Dopytuję, bo przyznam, że książka znanego publicysty zrobiła na mnie spore wrażenie.
„Zdecydowanie tak. Teologowie w Niemczech czy Szwajcarii poszukują różnych rozwiązań, ale to jest trochę tak jak w nauce. Wybitni badacze myślą o tym, co może wydarzyć się za dwadzieścia czy trzydzieści lat. Nie oznacza to jednak, że ich propozycje zostaną zrealizowane dzisiaj”.
Protestantyzm zmusił katolicyzm do największej reformy w historii
Skoro już mówimy o współczesnym kryzysie Kościoła katolickiego, postanawiam odwrócić perspektywę. W Polsce znacznie częściej dyskutujemy o problemach katolicyzmu niż o kondycji wspólnot protestanckich. Te ostatnie pozostają przecież stosunkowo niewielkie, a ich obecność jest szczególnie widoczna w niektórych regionach kraju, między innymi na moim rodzinnym Śląsku Cieszyńskim.
Pytam profesora, jak protestantyzm radzi sobie ze współczesnością.
„Protestantyzm ma szansę na dość intensywny rozwój. Szczególnie jeżeli spojrzymy na rozwój biblistyki we wspólnotach protestanckich. Oczywiście istnieją pewne obciążenia historyczne, które mogą być trudne do zaakceptowania przez młodsze pokolenia, ale zasadniczo protestantyzm odwołuje się do pierwszych wieków chrześcijaństwa. Do bardzo mocnego oparcia się na Piśmie Świętym, zarówno Starym, jak i Nowym Testamencie”.
Profesor przypomina, że katolicyzm opiera się nie tylko na Biblii, ale również na tradycji i nauczaniu ojców Kościoła. Protestantyzm z kolei znacznie mocniej akcentuje sam tekst biblijny.
W pewnym momencie przychodzi mi do głowy porównanie ze światem islamu. Zastanawiam się, czy różnice w podejściu do świętych tekstów i tradycji nie przypominają, przy zachowaniu wszelkich proporcji, sporów między poszczególnymi nurtami islamu – sunnici to ludzie pisma i tradycji, a szyici – wyłącznie pisma.
Kuźmina uznaje tę analogię za interesującą. Ja jednak idę o krok dalej.
Pytam prowokacyjnie, czy nie jest tak, że reformacja uratowała Kościół rzymski przed skostnieniem. Czy bez Lutra katolicyzm byłby w stanie dokonać tak głębokiej modernizacji? I czy być może właśnie tego rodzaju przełomu zabrakło światu islamskiemu?
„Na pewno tak. To jest bardzo dobra teza. Jeżeli spojrzymy na historię Kościoła w sposób czysto historyczny, bez angażowania własnych przekonań religijnych, zobaczymy, że Kościół często najlepiej funkcjonował wtedy, kiedy musiał mierzyć się z bardzo poważnymi wyzwaniami”.
Profesor wskazuje na Sobór Trydencki. Jego zdaniem to najważniejszy sobór w dziejach katolicyzmu, ponieważ uporządkował kwestie, które przez wcześniejsze stulecia pozostawały w różnym stopniu niedookreślone.
„Kiedy pojawił się protestantyzm, Kościół katolicki musiał udzielić odpowiedzi. Ojcowie soborowi zebrali się i przeprowadzili największą reformę w jego dziejach. Sobór Trydencki uporządkował nauczanie o siedmiu sakramentach, doprecyzował kanon Pisma Świętego, opisał zasady sprawowania sakramentów i doprowadził do powstania katechizmu. Mówimy przecież o XVI wieku! Wcześniej przez wiele stuleci nie przeprowadzono reformy na taką skalę”.
Zwracam uwagę, że kanon biblijny kształtował się już w starożytności, więc trudno przypisać Trydentowi jego stworzenie. Dowodem na to jest odrzucenie apokryfów, np. słynnej „Ewangelii Judasza”.
„Oczywiście. Możemy przyjąć, że został doprecyzowany” – zgadza się profesor.
Czy Marcin Luter wiedział, że tworzy nowy Kościół?
Przechodzimy do samego Lutra. Jednej z najbardziej wpływowych postaci w historii Europy, której przypisuje się uruchomienie procesu zmieniającego religię, politykę, gospodarkę, a nawet sposób komunikowania się ludzi.
Zastanawiam się, czy reformator był świadomy konsekwencji własnych działań.
„Nie jestem przekonany, że Luter od początku wiedział, do czego to wszystko doprowadzi. Spójrzmy na jego 95 tez. Kto je właściwie przeczytał i zrozumiał? Były napisane po łacinie i, mówiąc nieładnie, są nudne jak flaki z olejem” – odpowiada mój rozmówca.
Uśmiecham się, bo rzeczywiście wyobrażenie o rewolucji zaczynającej się od akademickiego sporu teologicznego jest znacznie mniej romantyczne niż popularna wizja zbuntowanego mnicha, który jednym gestem zmienia losy świata.
„Trzeba pamiętać, jaki był poziom wykształcenia duchowieństwa w XVI wieku. Przed Soborem Trydenckim wymagania stawiane kandydatom do kapłaństwa były nieporównywalnie mniejsze niż później. Wielu duchownych miało bardzo ograniczoną wiedzę teologiczną. Dopiero reformy trydenckie zaczęły ten stan rzeczy systematycznie zmieniać”.
Profesor podkreśla, że Luter przede wszystkim poszukiwał możliwości odnowy chrześcijaństwa poprzez odwołanie do jego najstarszych tradycji.
„Wydaje mi się, że na początku chciał przeprowadzić reformę możliwie łagodnie. Czy był świadomy, że tworzy nowy Kościół? Nie wiem. Pod koniec życia oczywiście rozumiał znacznie więcej. Ale początkowo widział przede wszystkim to, co złego działo się w Kościele, i miał nadzieję, że uda mu się to naprawić”.
Zwracam uwagę na problem kanonu Pisma Świętego. Luter inaczej potraktował część ksiąg Starego Testamentu, odwołując się do starszych tradycji biblijnych. W jego reformie Biblia miała zajmować miejsce szczególne, ale samo pytanie o to, które teksty należy uznawać za kanoniczne, również miało ogromne znaczenie.
Kuźmina ponownie wskazuje na dążenie Lutra do przywrócenia, jak sam reformator ją rozumiał, pierwotnej postaci chrześcijaństwa.
W tym wszystkim najciekawsze jest jednak coś innego. Jeżeli Luter nie planował stworzenia wielkiego ruchu religijnego, to jak doszło do tego, że jego idee zyskały taką siłę?
Odpowiedź profesora prowadzi nas do… pieniędzy.
Nie jestem przekonany, że Luter od początku wiedział, do czego to wszystko doprowadzi. Spójrzmy na jego 95 tez. Kto je właściwie przeczytał i zrozumiał? Były napisane po łacinie i, mówiąc nieładnie, są nudne jak flaki z olejem
Reformacja była gigantycznym biznesem
„Reformacja to największy ruch społeczno-religijny i ekonomiczny tamtej epoki. O tym ekonomicznym wymiarze mówi się stanowczo za mało” – podkreśla Kuźmina.
I zaczyna opowiadać o sprawach, które na lekcjach historii często schodzą na drugi plan.
Sprzedaż odpustów. Przejmowanie majątków kościelnych. Sekularyzacja klasztorów. Powstawanie nowych struktur władzy. Możliwość uniezależnienia się od Rzymu. To wszystko były procesy, za którymi stały nie tylko przekonania religijne, ale również bardzo konkretne interesy ekonomiczne.
„Spójrzmy na sprzedaż odpustów. Przecież uczestniczyli w tym bankierzy. Ktoś na tym doskonale zarabiał. Z drugiej strony, kiedy władca przechodził na protestantyzm, mógł zlikwidować zakony i przejąć ich majątki. Jeżeli biskup porzucał dotychczasowy porządek kościelny, mógł uzyskać zupełnie nową pozycję ekonomiczną. To były ogromne pieniądze”.
Przypominam zakon krzyżacki i rok 1525. Sekularyzację państwa zakonnego oraz powstanie Prus Książęcych. Profesor natychmiast podchwytuje temat.
„To jest przecież znakomity przykład. Wyobraźmy sobie dzisiaj, że prowincjał dominikanów albo jezuitów oświadcza, że od tej chwili przechodzi na inną stronę, a wszystkie domy zakonne w jego prowincji i dwadzieścia pięć samochodów stają się jego prywatną własnością. Coś podobnego, oczywiście w zupełnie innej skali, wydarzyło się w XVI wieku”.
To wyobrażenie jest znakomite, bo pozwala zrozumieć, jak wielkim przewrotem była reformacja również z punktu widzenia własności.
Pytam więc profesora o północ Europy. Dlaczego właśnie tam protestantyzm odniósł tak wielkie sukcesy? Czy zadecydowała kultura, polityka, gospodarka, a może po prostu możliwość przejęcia kościelnych majątków?
„Północ Europy była zdecydowanie bardziej rozwinięta gospodarczo. Spójrzmy na największe miasta, na Hanzę, na cały handel północnoeuropejski. Tam możliwości osiągnięcia korzyści ekonomicznych były ogromne. To niewątpliwie jeden z elementów, które trzeba brać pod uwagę”.
Reformacja jawi się więc nie tylko jako walka o zbawienie, lecz także jako gigantyczna przebudowa europejskiego systemu własności i władzy. Duchowni, książęta, bankierzy i mieszczanie mieli w tej rewolucji swoje interesy. Niekoniecznie takie same jak teologowie.
Czy Kościół powinien znów stać się elitarny?
Od historii przechodzimy do współczesności. Przypominam sobie serial „Młody papież” z Jude'em Lawem w roli głównej. Produkcję, która w interesujący sposób stawia pytanie o sens modernizacji katolicyzmu.
Czy Kościół rzeczywiście powinien robić wszystko, aby pozostać organizacją masową? A może właśnie w próbie dopasowania się do wszystkich oczekiwań zatraca własną tożsamość? Pytam Kuźminę, czy przyszłością katolicyzmu nie jest powrót do bardziej wymagającej wspólnoty wiernych.
„Niewątpliwie jest w tym coś interesującego. Jeżeli spojrzymy na historię chrześcijaństwa przed edyktem mediolańskim z 313 roku, zobaczymy, że zostanie chrześcijaninem wymagało spełnienia bardzo poważnych warunków. Istniał katechumenat, wieloletni okres przygotowania i próby. Dzisiaj wiele rzeczy odbywa się niemal automatycznie”.
Profesor przypomina, że współczesna religijność w wielu przypadkach ma charakter dziedziczony. Dziecko zostaje ochrzczone, ponieważ jego rodzice należą do Kościoła. Religia jest częścią tradycji rodzinnej, a niekoniecznie wynikiem świadomego wyboru.
„Jeżeli szukamy przykładów rzeczywistej odnowy, warto spojrzeć na wspólnoty takie jak neokatechumenat czy Odnowa w Duchu Świętym. Tam wierni spotykają się regularnie, wspólnie czytają Pismo Święte, analizują je, poznają się wzajemnie. Czasami odbywa się to przy bardzo ograniczonym udziale księdza, z pomocą odpowiednio przygotowanych świeckich teologów. Taki Kościół żyje zupełnie inaczej”.
To prowadzi nas do pytania o różnicę między religijnością społeczną a religijnością wynikającą z przekonania.
Kuźmina podaje prosty przykład. Na wsi obecność w kościele może być również elementem kontroli społecznej. Wszyscy się znają, więc nieobecność podczas niedzielnej mszy może zostać zauważona. W wielkim mieście sytuacja wygląda inaczej. Na warszawskim Ursynowie znacznie łatwiej pozostać anonimowym.
To trafne spostrzeżenie, szczególnie z perspektywy człowieka, który przez dużą część życia funkcjonował w społeczności zdominowanej przez inną tradycję religijną.
Sam opowiadam profesorowi o swoim doświadczeniu bycia katolikiem w środowisku, w którym protestanci stanowili większość. Pamiętam zdziwienie, kiedy po wyjeździe na studia do Krakowa odkryłem, że ksiądz nie zna mnie z imienia. W mniejszej społeczności wydawało mi się to czymś zupełnie naturalnym.
I właśnie w tym może kryć się pewien paradoks. Mniejszy Kościół niekoniecznie musi oznaczać słabszy Kościół.
Czy protestantyzm doczeka się własnej reformacji?
Skoro katolicyzm zmaga się z problemem modernizacji, zastanawiam się, czy protestantyzm może kiedyś znaleźć się w podobnej sytuacji.
Pytam profesora, czy Kościoły wyrosłe z reformacji również mogą skostnieć. Czy czeka nas kiedyś reformacja samego protestantyzmu?
„Chyba nie. Wydaje mi się, że protestantyzm jest bardzo mocno osadzony w teologii i nie ma tam aż tak wielkiej przestrzeni do kolejnej reformy na podobną skalę”.
Zwracam uwagę, że przecież nieustannie powstają nowe wspólnoty protestanckie. Czy nie jest to właśnie pewna forma permanentnej reformacji?
„Troszeczkę na pewno. Ale nigdy nie będzie to miało skali XVI wieku. Musimy pamiętać, o jak gigantycznym zjawisku mówimy. Według niektórych szacunków w Europie około sześćdziesięciu procent ludzi zmieniło wówczas wyznanie, a w Rzeczypospolitej około czterdziestu procent. To była zmiana o nieporównywalnej skali”.
Profesor przypomina również, że patrzenie na reformację wyłącznie przez pryzmat współczesnych granic państwowych i map religijnych może być mylące.
„W Rzeczypospolitej bardzo duże skupiska protestantów znajdowały się na północy, między innymi w Gdańsku. Ale także w okolicach Krakowa protestantyzm miał silną pozycję. Musimy pamiętać o ogromnym znaczeniu społeczności niemieckojęzycznych. Język niemiecki był często kojarzony z protestantyzmem, choć oczywiście sam Kraków miał również silne tradycje kalwińskie”.
Interesuje mnie także współczesny przepływ wiernych między wyznaniami. W ostatnich latach sporo mówiło się o konserwatywnych anglikanach, którzy nie akceptowali części zmian w swoim Kościele i decydowali się na przejście do katolicyzmu.
Czy możemy mówić o jakimś większym zjawisku?
„Nie sądzę, żeby te przepływy miały szczególnie duże znaczenie. One odbywają się w obie strony. Przez długi czas katolicyzmowi najbliższy był właśnie anglikanizm, przynajmniej pod względem pewnych rozwiązań teologicznych i rozumienia sakramentów. Dopiero decyzje dotyczące święceń kobiet pogłębiły różnice. Ale w skali całego chrześcijaństwa nie są to ruchy, które mogłyby zasadniczo zmienić sytuację”.
Profesor przywołuje również przykład Francji, gdzie wzrost zainteresowania chrztem dorosłych jest czasami przedstawiany jako dowód wielkiego religijnego odrodzenia.
„Jeżeli spojrzymy na liczby, zobaczymy, że w skali tak dużego kraju nadal nie są to zjawiska masowe. Natomiast odnowa rzeczywiście może zachodzić w konkretnych środowiskach. Niedawno byłem w Paryżu, w kościele Saint-Germain-des-Prés, gdzie podczas mszy odbywały się dwa chrzty. Było widać, jak bardzo ci ludzie to przeżywają. To przypomina właśnie wspólnoty neokatechumenalne. Ludzie są bliżej siebie, bardziej świadomi swojej religijności. I być może właśnie na takiej podstawie Kościół katolicki może się odbudować”.
Według niektórych szacunków w Europie około sześćdziesięciu procent ludzi zmieniło wówczas [w XVI wieku] wyznanie, a w Rzeczypospolitej około czterdziestu procent. To była zmiana o nieporównywalnej skali.
Niemcy były kolebką reformacji. Dzisiaj najciekawsza jest Szwajcaria
Pytam o Niemcy. To przecież ojczyzna Lutra, a jednocześnie współczesne laboratorium najbardziej kontrowersyjnych pomysłów na modernizację katolicyzmu.
Dyskusje o celibacie, roli kobiet, związkach partnerskich czy błogosławieństwach par jednopłciowych bardzo często docierają do nas właśnie stamtąd.
Czy historia zatacza koło?
„Na pewno Niemcy odgrywają ważną rolę, ale jeżeli dzisiaj szukać miejsca, w którym pojawia się najwięcej interesujących koncepcji reformowania chrześcijaństwa, to wskazałbym raczej Szwajcarię”.
To mnie zaskakuje. Proszę profesora, żeby rozwinął tę myśl.
„Na wielu szwajcarskich uniwersytetach funkcjonują wydziały teologiczne o bardzo otwartym charakterze. Wykłada się tam zarówno teologię katolicką, jak i protestancką. Profesorowie funkcjonują niejako pomiędzy tymi tradycjami. Można powiedzieć, że zajmują się szerzej teologią chrześcijaństwa. To środowiska poszukujące nowych rozwiązań, ale myślące o przyszłości w perspektywie wielu lat”.
Dopytuję, czy takie środowiska mają rzeczywisty wpływ na decyzje Kościołów.
„Niewielki. Ich wpływ ma przede wszystkim charakter naukowy. Publikują artykuły, prowadzą badania, wydają czasopisma, które czytane są na wydziałach teologicznych całego świata. Ich zadaniem nie jest stawianie papieżowi ultimatum, lecz zastanawianie się, jak chrześcijaństwo może wyglądać za dwadzieścia czy trzydzieści lat”.
W tym miejscu wracamy do fundamentalnego problemu instytucjonalnej reformy religii. Teologowie mogą proponować rozwiązania, ale to nie oni podejmują ostateczne decyzje. Zmiana musi przejść przez struktury kościelne, które z natury rzeczy są ostrożne.
Zastanawiam się, czy nie jest to również powód, dla którego wielkie religijne przełomy tak często rozpoczynały się poza oficjalnymi ośrodkami władzy.
Kościół w Polsce zaczął zajmować się samym sobą
Rozmowa nieuchronnie schodzi na sytuację polskiego katolicyzmu. Profesor zwraca uwagę na rewolucję informacyjną i zmieniający się sposób komunikacji Kościoła z wiernymi. Przywołuje przykład Radia Watykańskiego, które od tradycyjnego modelu nadawania stopniowo przesuwa swoją aktywność w stronę nowych mediów.
„Przepływ informacji jest dzisiaj nieporównywalnie większy niż kiedyś. Kościół również dostosowuje się do tych zmian. Ale wydaje mi się, że w Polsce po czasach Jana Pawła II nastąpiło pewne usztywnienie relacji z wiernymi. Kościół w coraz większym stopniu zaczął zajmować się samym sobą”.
To mocne stwierdzenie, tym bardziej że profesor nie mówi tego z perspektywy przeciwnika katolicyzmu. Jest człowiekiem związanym ze środowiskiem akademickim, który swoje stopnie i tytuły naukowe zdobywał w instytucjach prowadzonych przez jezuitów.
Kiedy pytam, czy bliżej mu do silnego papieskiego centralizmu, czy do ducha soborowej odnowy, nie ma wątpliwości.
„Bliżej mi do ducha Soboru. Może dlatego, że kojarzy mi się z jezuitami, a ja właśnie u nich zdobywałem wszystkie stopnie i tytuły naukowe”.
Wspominamy o problemach instytucjonalnych Kościoła, skandalach i utracie zaufania. Profesor wskazuje, że to nie tylko kwestie teologiczne, ale również sposób funkcjonowania duchowieństwa i instytucji może decydować o przyszłości religijności.
W jego wypowiedziach powraca jedna myśl. Kościół nie odbuduje swojej pozycji wyłącznie dzięki zmianom organizacyjnym. Potrzebuje wspólnoty ludzi, którzy rzeczywiście chcą do niego należeć.
Ekumenizm ma sens, ale nie zatrze różnic
Na koniec wracam do relacji między protestantyzmem a katolicyzmem. Skoro tożsamość wspólnot reformacyjnych przez stulecia kształtowała się w opozycji do Rzymu, czy ekumenizm w ogóle może doprowadzić do czegoś więcej niż poprawnych stosunków?
„Na pewno ma sens. Przede wszystkim dlatego, żebyśmy się wzajemnie na siebie nie obrażali. Wszyscy należymy do wspólnoty chrześcijan. Relacje pomiędzy katolikami, protestantami i prawosławnymi powinny być jak najlepsze. Różnice dotyczą przede wszystkim rozumienia pewnych prawd, tradycji i zagadnień teologicznych. Nie ma natomiast fundamentalnego sporu o to, kim jest Bóg, do którego się odwołujemy”.
Profesor nie przewiduje jednak szybkiego zaniku różnic doktrynalnych.
Pytam również, czy we współczesnym protestantyzmie istnieje jakaś szczególnie wpływowa szkoła teologiczna, która mogłaby odegrać rolę porównywalną do wielkich myślicieli przeszłości.
Kuźmina nie wskazuje jednego dominującego nurtu.
„Jeśli chodzi o protestantyzm niemiecki, mam wrażenie, że panuje tam obecnie dość poważny zastój. Nie widzę szczególnie wielkich nowych zjawisk. Natomiast trudno mi jednoznacznie wskazać współczesnego teologa, którego wpływ byłby aż tak duży, żeby determinował dialog pomiędzy wszystkimi wspólnotami”.
To ciekawy kontrast. W XVI wieku jeden niemiecki mnich zdołał uruchomić proces, który przewrócił europejski porządek. Dzisiaj, mimo nieporównywalnie większych możliwości komunikacyjnych, trudno wskazać postać o zbliżonym oddziaływaniu.
I właśnie kwestia komunikacji prowadzi nas do ostatniego tematu.
Gutenberg był dla Lutra tym, czym dzisiaj są media społecznościowe
Pytam profesora, czy można powiedzieć, że reformacja była skutkiem rewolucji informacyjnej. Bez Gutenberga, drukarni i coraz szybszego obiegu tekstów idee Lutra prawdopodobnie nie dotarłyby do tak szerokiego grona odbiorców.
„Na pewno tak. Co ciekawe, sam Luter początkowo nie był wielkim entuzjastą wynalazku Gutenberga. Mówił nawet o czarnej sztuce. Ale później potrafił wykorzystać druk w sposób absolutnie genialny”.
Profesor przywołuje przykład katechizmów luterańskich rozpowszechnianych w XVI wieku, również na ziemiach polskich.
„Stosowano bardzo ciekawy zabieg. Katechizm drukowano pod tytułem sugerującym, że jest po prostu przeznaczony dla ludu chrześcijańskiego, bez eksponowania nazwiska Marcina Lutra. Duchowni katoliccy brali taką książkę, zaczynali czytać i nie od razu orientowali się, z jaką tradycją teologiczną mają do czynienia. To był znakomity zabieg promocyjny”.
Śmieję się, bo w gruncie rzeczy profesor opisuje mechanizm, który znamy doskonale ze współczesnego świata komunikacji. Odpowiednio opakowany przekaz ma większą szansę dotrzeć do odbiorcy niż treść oznaczona nazwiskiem osoby, wobec której ten odbiorca może mieć uprzedzenia.
„Kiedy dzisiaj badamy stare druki i zbiory z XVI wieku, bardzo interesujące materiały znajdujemy właśnie w dawnych bibliotekach kościelnych, w archiwach biskupów czy opatów. Te książki były przechowywane, czasami zamykane pod kluczem. Ale jednocześnie były czytane. I to także pokazuje, jak skutecznie idee reformacyjne przenikały do środowisk katolickich”.
Przypominam, że w Rzeczypospolitej próbowano zakazywać sprowadzania ksiąg reformacyjnych.
Profesor zwraca uwagę na ograniczenia takich regulacji.
„Pamiętajmy o specyfice ustrojowej dawnej Polski. Król wydawał edykty, ale jego możliwości egzekwowania ich w dobrach szlacheckich były ograniczone. Magnaci i szlachta w praktyce często nie respektowali zakazów sprowadzania ksiąg z Europy Zachodniej. W rezultacie te publikacje i tak trafiały do czytelników”.
I to jest doskonała puenta naszej rozmowy.
Luter nie miał telewizji, internetu ani mediów społecznościowych. Nie dysponował armią specjalistów od wizerunku. Miał natomiast dostęp do technologii, która pozwalała powielać jego idee na niespotykaną wcześniej skalę. Wykorzystał ją, aby rozpocząć debatę teologiczną, która ostatecznie doprowadziła do wielkiego podziału chrześcijaństwa.
Na sam koniec proszę jeszcze Kuźminę, żeby spróbował odtworzyć stan ducha Lutra u kresu życia. Co mógł myśleć człowiek, który chciał odnowić Kościół, a zamiast tego uruchomił proces prowadzący do jego trwałego podziału?
„Myślę, że na początku był pełen nadziei. Widział problemy Kościoła i chciał je naprawić. Ale z biegiem czasu przestał kontrolować to, co sam wymyślił. Pisał katechizmy, tłumaczył Pismo Święte na niemiecki i zapewne miał nadzieję, że jego działalność nie doprowadzi do jeszcze większego konfliktu z katolicyzmem. Tymczasem Kościół podczas Soboru Trydenckiego bardzo wyraźnie określił własne stanowisko”.